शिक्षाको गुणस्तरकाे अर्थ र गुणस्तर बृध्दिका निर्धारक तत्वहरु

शिक्षाको गुणस्तर भनेको शिक्षाको त्यो स्तर अथवा अवस्था हो जुन अवस्थामा विद्यार्थीहरुको मानसिक बौध्दिक सामाजिक जस्ता सर्वाङ्गिण बिकास भएको हुन्छ । शिक्षाको गुणस्तर एक ब्यापक अवधारणा हो । धेरैले परीक्षाको नतिजामा प्राप्त औसत उपलब्धि, उतिर्ण बृद्दिदरलाई शिक्षाको गुणस्तरको मानकको रुपमा हेरेको पाइन्छ ।

यस धारणालाई परीक्षाको नतिजामा मात्र सिमित नगरी अर्थात समग्र पक्षलाई जोडेर हेर्नुपर्दछ । शिक्षाको गुणस्तरको अर्थ र परिभाषा देश काल परिस्थिति बिषय प्रसंग अनुसार फरक फरक हुनसक्छ । आर्थिक रुपमा आर्थिक उपार्जन गर्न सक्ने, सामाजिकरुपमा समाज सापेक्ष सामाजिक सम्बन्ध कायम गर्न सक्ने,नैतिकरुपमा असल अनुशासित र चरित्रवान नागरिक बनाउने जस्ता शिक्षाको क्षमता वा गुणको बिकास हुनुलाई शिक्षाको गुणस्तर भनिन्छ । ओभरअलमा भन्नुपर्दा शिक्षाको गुणस्तर भन्नाले विद्यार्थीले प्राप्त गरेको उच्च अंक लगायत उसको हरेक पक्षमा ल्याउने गुणात्मक तथा परिमाणत्मक परिवर्तनसँग सम्बन्धित हुन्छ । राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रियरुपमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सक्षम गुणी,अब्बलदर्जाको नागरिक बनाउने शिक्षाको स्तरलाई शिक्षाको गुणस्तर भन्न सकिन्छ ।  

हामीले यदाकदा भन्ने गर्छौ शिक्षाको गुणस्तर घट्दो छ राज्यले जति लगानी शिक्षामा गरेको छ तर सो अनुरुप शिक्षाको गुणस्तर बढ्न सकेको छैन शिक्षाको गुणस्तर घट्नु र बढ्नुमा अर्थात शिक्षाको गुणस्तर निर्धारणमा शिक्षासँग बिभिन्न प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष अवयवहरु तथा फ्याक्टरहरुको हात रहन्छ । शिक्षाको राष्ट्रिय उद्देश्य परिपूर्ति गरी

           शिक्षाको गुणस्तर बृध्दि गर्न त्यस्ता फ्याक्टरको पहिचान हुनु आवश्यक हुन्छ ।mती निर्धारक तत्वहरु निम्न हुन सक

ः१. योग्य शिक्षक र उसले प्रयोग गर्ने शिक्षण तरिका ः शिक्षामा गुणस्तर निर्धारणमा शिक्षकको योग्यता क्षमता र उस्ले पढाउने तरिका प्रमुख तत्व मानिन्छ । शिक्षक योग्य रहेन र उसले कक्षामा प्रस्तुत गर्ने शिक्षण बिधि पध्दति सही छैन भने रातभरि करायो दक्षिणा हरायो भने झै केही उपलब्धि हासिल हुन सक्दैन ।

२.स्तरीय पाठ्यक्रम उपयुक्त र सान्दर्भिक बिषयवस्तु ः शिक्षक योग्य दक्ष र उस्ले शिक्षण शिक्षण गर्ने हरेक तरिकाहरु बलमैत्री छ सिकाइलाई उत्प्रेरित गर्ने खालको छ तर उसले पढाउने पाठ्यक्रम उपयुक्त छैन बिषयबस्तु असान्दर्भिक छ भने शिक्षकले जति नै मिहनेत गरेपनि फलदायी हुन सक्दैन । किनकी शिक्षण सिकाइको केन्द्रबिन्दु पाठ्यक्रम तथा बिषयबस्तु पनि हो । शिक्षक, बिषयवस्तु र विद्यार्थीबीचको अन्तक्र्रिया हो शिक्षण सिकाइ । पाठ्यक्रम तथा बिषयबस्तु उपयुक्त सान्दर्भिक छ भने शिक्षण सिकाइ नतिजामुखी बन्छ र शिक्षामा गुणस्तर पनि बढ्छ ।

 ३.सिकाइ वातावरण ः सिकाइ वातावरण भन्नाले विद्यार्थीले सहज रुपमा सिक्न पाउने अवस्था हो । शिक्षाको गुणस्तर निर्धारणमा सिकाइ वातारणले प्रभाव पार्दछ । चाहे घरमा होस् चाहे विद्यालयमा होस् विद्यार्थीले सहजरुपमा सिकाइको अवसर पाएको छ छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनु पर्छ । स्कुलमा शिक्षको बालमैत्री व्यवहार र घरमा मायालु वातारण छ भने अवश्य उसको पढाइप्रति उत्प्रेरणा जाग्छ । यसै गरी शिक्षकलाई पनि सिकाउने उपयुक्त वातारण पाउनु पर्छ । यसरी सिक्ने सिकाउने दुबै पक्षले सहयोगपूर्ण उत्प्रेरणामूलक वातारण पाउनुपर्छ ।                        ४.विद्यालयको कुशल व्यवस्थापन ः विद्यालयको आर्थिक भौतिक मानव, पूजि, आदि विविध श्रोतसाधनहरुलाई उच्चतम प्रयोग गरी विद्यालयको लक्ष्य पुरा गर्न उपयुक्त तरिकाले परिचालन गर्नु विद्यालय व्यवस्थापन हो । यो एक मानव संयन्त्र हो, एक संयुक्त प्रयास पनि हो । विद्यालय संचालन रेखलेख र व्यवस्थापन सहीपाराले हुन्छ भने त्यसलाई व्यवस्थापकीय कुशलता भनिन्छ । यही कुशल व्यवस्थापनको कारणले विद्यालयको शैक्षिक उपलब्धि बृध्दि भएर शिक्षामा गुणस्तर आउँछ । यसकारणले यसलाई शिक्षाको गुणस्तर निर्धारणको तत्व मानिएको हो ।

 ५.अभिभावक र समुदायको सचेतता सहयोग ः शिक्षाको गुणस्तर निर्धारणमा अन्य तत्वहरु जत्तिकै अभिभावक र समुदायको सचेतना र सहयोगको पनि प्रमुख भूमिका हुन्छ । पढाइलेखाइमा शिक्षकको मात्र भुमिका रहन्न यसमा अभिभवकको पनि भूमिका हुन्छ । व्यवस्थापन अधिकांश समय घरमा नै बित्छ । यसैले आफ्नो छोराछोरीहरुको पढाइलेखाइमा अभिभावकले घरदेखि स्कुल सम्म चासो राख्नुपर्छ साथै शिक्षकसँग पढाइको जानकारी लिने आवश्यक काममा शिक्षकलाई सहगोग गर्ने कार्य गर्यो भने अवश्य शिक्षामा सुधार आयँछ । यसै गरी समुदायले पनि विद्यालयलाई आवश्यक सहयोग पुर्याउने काम गर्नेपर्छ । विद्यालय व्यवस्थापन समिति गठनदेखि विद्यालयको हरेक गतिबिधिमा सक्रिय चासो बढाई निगरानी राख्यो भने शिक्षामा