सामाजिक सञ्जालमा Deepfake र Black PR को बढ्दो खतरा

डिजिटल युगको नयाँ चुनौती

जब म मोबाइल स्क्रोल गर्छु मेरो फेसबुक Facebook, TikTok,रिल मा अनावश्यक फोटो र स्टाटस आइरहन्छ । आफुलाई मनपर्ने नेताको उस्तै आइडीबाट नपत्याउने स्टाटस आउँछ । अरुको चरित्र हत्या गर्ने चित्र र स्टाटस देख्छु । एआइ टुलहरुको प्रयोगबाट निर्मित भिडियो फोटोहरु जसले views बढाउन भन्दापनि बिपक्ष वा इतर पक्षलाई तल झार्न बढी केन्द्रित देखिन्छ । आफ्ना पार्टी र नेताको काम र गतिबिधिको बारेमा लेख्न बोल्न र आफ्नो बिचार राख्न सबै स्वतन्त्र छन । सामाजिक सञ्जालका प्लेटफर्महरु सही कामको लागिर सबैका लागि बनेको हो तर गलत सुचना अथवा साइबरको मिसयुजले कसैको हानी हुनुहुँदैन ।

जान्नेबुझ्ने सुन्नेले झट्ट नपत्उला तर कलिलाे मन मश्तिष्कका बालबालिका जोशजाँगर उत्शाह बोकेका ब्रेजगार युवा तन्नेरीहरुको सोँच धारणामा तितेपाति छर्दै गएको अवस्था छ ।

आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। Facebook, TikTok, YouTube, X (Twitter), Instagram जस्ता प्लेटफर्महरूले सूचना आदानप्रदानलाई अत्यन्त सहज बनाएका छन्। तर, यही सहजतासँगै नयाँ प्रकारका जोखिम र अपराध पनि तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। पछिल्लो समय विशेषगरी Deepfake, Fake ID, र Black PR जस्ता गतिविधि सामाजिक सञ्जालमा धेरै देखिन थालेका छन्।

कुनै व्यक्तिको फोटो वा आवाज AI प्रयोग गरेर परिवर्तन गर्ने, नक्कली फेसबुक आईडी बनाएर गलत सूचना फैलाउने, चरित्र हत्या गर्ने वा राजनीतिक तथा व्यक्तिगत रूपमा बदनाम गर्ने कार्य अहिले सामान्यजस्तै देखिन थालेको छ। यसले समाज, राजनीति, शिक्षा, व्यवसाय र व्यक्तिगत जीवनमा गम्भीर असर पारिरहेको छ।

---

Deepfake भनेको के हो ?

Deepfake भनेको Artificial Intelligence (AI) प्रयोग गरेर नक्कली तर वास्तविक जस्तै देखिने फोटो, भिडियो वा आवाज तयार गर्ने प्रविधि हो। यसमा कुनै व्यक्तिको अनुहार अर्को भिडियोमा राख्न सकिन्छ, आवाज नक्कल गर्न सकिन्छ, वा नभनेको कुरा बोलेको जस्तो देखाउन सकिन्छ।

पहिले यस्ता काम गर्न धेरै प्राविधिक ज्ञान आवश्यक पर्थ्यो। तर अहिले मोबाइल एप र AI वेबसाइटहरूका कारण सामान्य व्यक्तिले पनि सजिलै fake सामग्री बनाउन सक्ने अवस्था आएको छ।

---

Black PR भनेको के हो ?

Black PR (Black Public Relations) भनेको कुनै व्यक्ति, संस्था, व्यवसाय वा राजनीतिक दलको छवि बिगार्न योजनाबद्ध रूपमा गलत वा भ्रामक प्रचार गर्नु हो।

यसका लागि प्रायः:

• Fake news → झुटा समाचार / भ्रामक समाचार
• Edited photo/video → सम्पादन गरिएको फोटो/भिडियो
• Fake Facebook account → नक्कली फेसबुक खाता (आईडी)
• Troll group → उक्साउने / अपमानजनक टिप्पणी गर्ने समूह
• Rumor campaign → अफवाह फैलाउने अभियान
• Deepfake content → कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गरेर बनाइएको नक्कली सामग्री / डीपफेक सामग्री

प्रयोग गरिन्छ।

सामाजिक सञ्जालमा किन बढ्दै छ यस्ता गतिविधि ?

1. AI उपकरण सजिलो हुनु

आज धेरै AI tools निःशुल्क उपलब्ध छन्। केही मिनेटमै फोटो वा भिडियो edit गर्न सकिन्छ।

2. Viral culture

सामाजिक सञ्जालमा sensational सामग्री छिटो फैलिन्छ। मानिसहरू सत्यता नजाँची share गर्छन्।

3. राजनीतिक र व्यक्तिगत प्रतिशोध

कसैलाई बदनाम गर्न fake content प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

4. कमजोर डिजिटल सचेतना

धेरै प्रयोगकर्ताले Deepfake वा manipulated content छुट्याउन सक्दैनन्।

---

यसका असरहरू

व्यक्तिगत असर

• चरित्र हत्या

• मानसिक तनाव

• सामाजिक अपमान

• पारिवारिक समस्या

सामाजिक असर

• गलत सूचना फैलिनु

• समाजमा अविश्वास बढ्नु

• द्वन्द्व र घृणा फैलिनु

राजनीतिक असर

• जनमत प्रभावित हुनु

• चुनावमा भ्रम सिर्जना हुनु

• लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा असर

---

कसरी चिन्न सकिन्छ Deepfake ?

Deepfake सामग्रीमा प्रायः:

• अनुहार अस्वाभाविक देखिनु

• आवाज मिल्दोजुल्दो तर कृत्रिम हुनु

• lipsync नमिल्नु

• आँखा वा हात विकृत देखिनु

• भिडियो blur हुनु

• unnatural movement हुनु

जस्ता संकेत देखिन्छन्।

---

नेपालमा कानुनी व्यवस्था

नेपालमा Deepfake सम्बन्धी छुट्टै स्पष्ट कानुन अझ पूर्ण रूपमा बनेको छैन। तर यस्ता कार्यहरूलाई:

• विद्युतीय कारोबार ऐन २०६३

• मुलुकी अपराध संहिता

• मानहानि सम्बन्धी कानुन

• गोपनीयता सम्बन्धी अधिकार

अन्तर्गत कारबाही गर्न सकिन्छ।

नक्कली ID बनाएर बदनाम गर्ने, अश्लील edited फोटो पोस्ट गर्ने वा गलत सूचना फैलाउने कार्य साइबर अपराध अन्तर्गत पर्न सक्छ।

---

पीडित भएमा के गर्ने ?

यदि तपाईं यस्तो गतिविधिको शिकार हुनुभएको छ भने:

1. प्रमाण सुरक्षित राख्ने

• Screenshot

• URL

• भिडियो डाउनलोड

• Chat history

2. Social media मा report गर्ने

3. साइबर ब्यूरोमा उजुरी दिने(Nepal Police Cyber Bureau

4. कानुनी सल्लाह लिने

---

जिम्मेवार डिजिटल नागरिक बनौं

सामाजिक सञ्जाल शक्तिशाली माध्यम हो। यसलाई सही प्रयोग गर्दा ज्ञान, सूचना र अवसर प्राप्त हुन्छ। तर गलत प्रयोगले समाजमा ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

त्यसैले:

• कुनै सामग्री share गर्नु अघि सत्यता जाँचौं

• Fake account बाट सावधान रहौं

• AI-generated सामग्री चिन्न सिकौं

• अरूको गोपनीयता र सम्मानको ख्याल गरौं

• डिजिटल साक्षरता बढाऔं

---

निष्कर्ष

Deepfake र Black PR प्रविधिको दुरुपयोगका खतरनाक उदाहरण हुन्। AI आफैं खराब होइन, तर यसको गलत प्रयोगले समाजमा भ्रम, घृणा र अविश्वास फैलाउन सक्छ। डिजिटल युगमा प्रविधिसँगै सचेतना, नैतिकता र कानुनी व्यवस्था पनि बलियो हुन आवश्यक छ।

अबको आवश्यकता भनेको:

“प्रविधिको विकाससँगै जिम्मेवार प्रयोग र डिजिटल सचेतना।”

सामाजिक सञ्जालमा देखिने सबै कुरा सत्य हुँदैन भन्ने कुरा हरेक प्रयोगकर्ताले बुझ्न आवश्यक छ।